Deze week is Janny Bakker op deze website een discussie begonnen over verbinden en aanpakken. Ik wil daar graag op reageren. Om te beginnen ons punt van overeenstemming.
Steeds weer veroorzaakt een relatief kleine groep Marokkaanse jongens problemen. Zij gaan zich te buiten gaan aan bedreiging, intimidatie, geweld en (kleine) criminaliteit. Deze groep zorgt voor een uitermate negatieve beeldvorming én voor veel overlast. Veel mensen zijn dit meer dan beu en willen actie: ingrijpende en doeltreffende maatregelen. Mensen zijn de taakstrafjes zat; mensen zijn het zat dat de draaideurcrimineeltjes hun gang kunnen blijven gaan en ze zijn het meer dan zat dat het zelfs zo is dat veroordeelden binnen hun vriendengroep in aanzien stijgen als ze nieuwe veroordelingen kunnen bijschrijven. Mensen pleiten voor harde maatregelen. Ik vind dat begrijpelijk én zorgelijk, want harde maatregelen zijn maar ten dele effectief. De maatregelen rondom de voetbalkooi zijn een voorbeeld hoe het zou moeten. Duidelijke grenzen stellen, waar nodig handhaven en tegelijkertijd met daders en slachtoffers in gesprek gaan. Praten, luisteren en vervolgens kijken hoe er samen tot goede oplossingen gekomen kan worden. Kortom, handhaven en verbinden. Ik denk dat het goed is als er heropvoedingsplaatsen komen, maar er zijn wel proeven mee gedaan en dan blijken de langetermijn effecten toch niet zo geweldig te zijn.

Ik ben het echter oneens met Janny Bakker als de problematiek versimpeld wordt tot een platte angst voor alleen criminaliteit. Ik kijk er anders naar. Sinds de jaren zestig is er sprake van secularisatie, individualisering en ontzuiling. Er ontstaan nieuwe partijen als D ‘66 en de Boerenpartij. In die periode komen de eerste gastarbeiders uit Zuid-Europa naar Nederland. Zij zijn welkome arbeidskrachten, die een belangrijke bijdrage leveren aan de wederopbouw. In de jaren zeventig gaan de processen van individualisering en secularisatie door. Er is veel politieke strijd, polarisatie zelfs, maar de samenleving is nog niet gefragmenteerd. Over het algemeen worden de waarden en normen van de democratische rechtstaat gedeeld en gerespecteerd. Wel komen er steeds meer buitenlanders: Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen. In belangrijke mate is er sprake van economische voorspoed. Politiek gezien worden kiezers steeds minder trouw aan één partij en D66 en DS ‘70 blinken en verzinken. De PvdA wint in ‘77 het onvoorstelbare aantal van 10 zetels, maar gaat toch niet regeren. Het culturele klimaat is er een van vooral vrijheid, blijheid.

In de jaren tachtig verandert er veel. Er is een economische crisis en voor het eerst krijgen de buitenlanders daarvan de schuld. De CD van Janmaat komt in de Kamer. De problemen die hij signaleert en benoemt, worden door velen ontkent. Zijn optreden is niet effectief. Anderzijds zien we voor het eerst dat er maatschappelijke groepen zijn die onze rechtsorde niet langer erkennen (vooral in krakersgroepen). Onze samenleving wordt steeds multicultureler, terwijl werkeloosheid, uitzichtsloosheid en criminaliteit toenemen. De secularisatie en het individualisme blijven toenemen. Anderzijds blijken Turken en Marokkanen zich hier blijvend te willen vestigen. Er worden veel moskeeën en islamitische scholen gesticht. Gezinshereniging wordt een belangrijk thema. In toenemende mate verkleuren wijken in de grote steden. Er is definitief sprake van een multiculturele samenleving. Enerzijds is er sprake van integratie, anderzijds ontstaan er achterstandswijken en segregatie. Hier ontstaat de problematiek waarover Janny Bakker spreekt. Niet alle nieuwe Nederlanders participeren. Niet iedereen accepteert de democratische rechtstaat en adopteert onze waarden en normen. Integendeel. Bij de 2e en 3e generatie zien we een nieuw bewustzijn van de eigen identiteit en weerstand tegen assimilatie. Dit is mede mogelijk door onze grondwettelijke vrijheden van godsdienst en onderwijs, waardoor islamitische Nederlanders hun eigen moskeeën en scholen kunnen stichten. In de jaren negentig lijken er oppervlakkig bezien weinig problemen te zijn. De paarse partijen gaan zich te buiten aan multicultureel knuffelen. Door de economische opgang worden problemen niet erkend en aangepakt. Na de val van de muur is er voor ideologieën helemaal geen plaats meer. De ontzuiling nadert zijn voltooiing. D66 wordt groot en succesvol. Het is alom individualisme, marktwerking en pragmatisme, maar onder deze succesvolle oppervlakte sluimert de onvrede. In toenemende mate is er angst voor de toekomst. Na de val van de Muur lijken de aloude stromingen definitief afgedaan te hebben. In het zuiden van ons land stromen de katholieke kerken leeg. Ook in Huizen is het aantal kerkgangers op een gemiddelde zondag zowel in absolute als in relatieve zin drastisch terug gelopen. Elders wordt de ene na de andere kerk gesloten. In achterstandswijken had de PvdA volop aanhang, maar die kalft af. Velen raken hun vertrouwen in ons politieke systeem kwijt. Nieuwe protestpartijen komen op: ouderenpartijen en de SP.

En dan begint de nieuwe eeuw. Pim Fortuyn spreekt over de Puinhopen van Paars. Hij roept een nieuw elan op. Dan is er 11 september 2001. Een ramp. Bovendien worden Fortuyn en Van Gogh vermoord. Een grote groep mensen raakt in de ban van een fundamentele angst en onzekerheid, die verre van plat is. De multiculturele samenleving blijkt geen wenkend perspectief te bieden, maar herbergt onbekende elementen die fanatiek en fundamentalistisch zijn, die terreur zaaien. Aan het einde van het eerste decennium ontstaan er nieuwe crises. Een klimaatcrisis. Een bankencrisis waardoor het fundamentele vertrouwen in solide banken is aangetast. Een economische crisis waardoor onze banen en onze inkomens worden aangetast. Kortom, overal onzekerheid. Waar vroeger in gure tijden de zuil, de religie, de groep nog beschutting bood, lijken mensen er in de huidige tijd alleen voor te staan. Wie geeft nog richting? Niet meer de dominee, pastoor of vakbondsman. Evenmin is er een ‘baan voor het leven’. Pensioenen staan onder druk en lijken als sneeuw voor de zon weg te smelten. Burgers hebben weinig vertrouwen meer in de overheid en de politiek. De overheid wordt niet meer gezien als een schild (voor de zwakken), maar als een bureaucratische moloch, waardoor je wordt opgegeten als je niet oppast. Het grote wantrouwen regeert in de harten van mensen.

Wat wil ik met dit alles zeggen? Er is m.i. geen sprake van platte angst, maar van een fundamentele onzekerheid bij mensen, waardoor zij bang zijn voor het onbekende, het vreemde en een toekomst waarin iemand alles kwijt kan raken. We krijgen de cultuur van voor 1966 niet meer terug. Onze samenleving is meer dan ooit geseculariseerd en geïndividualiseerd, dat zal niet meer anders worden. Bovendien wordt op dit moment alles en iedereen gewantrouwd. En juist in zo’n samenleving hebben mensen behoefte aan vertrouwen in de toekomst, aan een wenkend toekomstperspectief. In de eerste plaats is leiderschap nodig. In de tweede plaats is weldegelijk verbinding en samenhang tussen de samenstellende delen (de verschillende bevolkingsgroepen) nodig. In de derde plaats is een aansprekend beleidsprogramma nodig. Naar mijn idee moet het gaan over het overdragen en bijbrengen van de normen en waarden die wij in onze democratische rechtsstaat zo belangrijk vinden. Maar ook over het handhaven van onze wetten en regels. En over het bereiken van een gezamenlijk doel. In dat licht ben ik er van overtuigd dat het een geweldige katalysator zou zijn als we er in slagen om in 2028 de Olympische Spelen in Nederland te organiseren. Dat geeft een prachtig perspectief, waarin iedereen kan gaan geloven en aan de realisatie zal iedereen kunnen en moeten gaan mee doen. Het willen organiseren van de OS is een wenkend perspectief waarvoor leiderschap nodig is, dat samenbindt en dat concreet uitgewerkt kan gaan worden door ons allemaal.

Kees de Kok